Ο Ν. 5303/2026 σηματοδοτεί μία εκτεταμένη αναμόρφωση του ελληνικού κληρονομικού δικαίου και αντικαθιστά σε μεγάλο βαθμό το μέχρι σήμερα πλαίσιο του Πέμπτου Βιβλίου του Αστικού Κώδικα. Η μεταρρύθμιση δεν περιορίζεται σε επιμέρους τροποποιήσεις, αλλά επιχειρεί μία συνολικότερη προσαρμογή των κανόνων της κληρονομικής διαδοχής στις σύγχρονες κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες. Στο επίκεντρο βρίσκεται η ανάγκη μεγαλύτερης ασφάλειας, σαφήνειας και λειτουργικότητας κατά τη μετάβαση της περιουσίας μετά τον θάνατο.
Το νέο πλαίσιο επηρεάζει βασικούς τομείς του κληρονομικού δικαίου, όπως τις διαθήκες, την εξ αδιαθέτου διαδοχή, τη νόμιμη μοίρα, την ευθύνη του κληρονόμου για τις υποχρεώσεις της κληρονομίας, τη δικαστική εκκαθάριση και τις σχέσεις μεταξύ συγκληρονόμων. Παράλληλα, εισάγονται νέες δυνατότητες για την οργάνωση της περιουσιακής διαδοχής, ενώ λαμβάνονται υπόψη και σύγχρονες μορφές οικογενειακής ζωής που δεν αποτυπώνονται στο ισχύον πλαίσιο, όπως η ελεύθερη συμβίωση. Η πρακτική εφαρμογή των νέων διατάξεων θα αναδείξει σταδιακά τα ζητήματα που θα απασχολήσουν περισσότερο πολίτες, νομικούς και ασφαλώς τα δικαστήρια.
Κεντρική καινοτομία αποτελεί η πρόβλεψη της κληρονομικής σύμβασης αιτία θανάτου. Μέχρι σήμερα, η διαθήκη αποτελούσε το βασικό εργαλείο ρύθμισης της μεταθανάτιας περιουσιακής διαδοχής. Με τη νέα ρύθμιση εισάγεται μία πρόσθετη δυνατότητα, με συμβολαιογραφική πράξη, η οποία επιτρέπει την εκ των προτέρων δεσμευτική οργάνωση της διαδοχής. Η διαφοροποίηση αυτή μπορεί να είναι σημαντική ιδίως σε περιπτώσεις όπου η περιουσία περιλαμβάνει οικογενειακή επιχείρηση, παραγωγικό ακίνητο ή άλλα στοιχεία που απαιτούν σταθερό σχεδιασμό και αποφυγή μελλοντικών αμφισβητήσεων. Βασικότερο χαρακτηριστικό των συμβάσεων αυτών είναι η δεσμευτικότητα προς τα μέρη, ακριβώς επειδή απαιτείται συμφωνία τους για την ανάκληση ή τροποποίηση της σύμβασης.
Η εφαρμογή των νέων ρυθμίσεων θα ισχύσει στις κληρονομικές σχέσεις προσώπων, των οποίων ο θάνατος επέρχεται από τη 16η Σεπτεμβρίου 2026 και μεταγενέστερα, βάσει του άρ. 41 του Ν. 5303/2026. Σε κάθε περίπτωση, πρόκειται για μία μεγάλη αλλαγή, η οποία θα διαμορφώσει σταδιακά νέα δεδομένα στην πράξη. Στο νέο αυτό περιβάλλον, ιδιαίτερη σημασία αναμένεται να έχει ο ρόλος των συμβολαιογράφων ως συλλειτουργών της Δικαιοσύνης, καθώς η συμβολαιογραφική πράξη και η ασφαλής αποτύπωση της βούλησης του διαθέτη βρίσκονται πλέον ακόμη πιο έντονα στο επίκεντρο του κληρονομικού σχεδιασμού.
